চিলেট (Bengali : সিলেট, চিলেটী নাগৰী:ꠍꠤꠟꠐ), IPA: [sileʈ])) হৈছে বাংলাদেশৰ উত্তৰ-পূব অঞ্চলত অৱস্থিত এখন মহানগৰ। ই চিলেট বিভাগৰ প্ৰশাসনিক কেন্দ্ৰ। ই ছুৰমা নদীৰ পাৰত অৱস্থিত। প্ৰায় ৭ লাখ লোকৰ জনসংখ্যাৰ ফলত বাংলাদেশৰ পঞ্চম বৃহত্তম চহৰ।

চিলেট
সিলেট
ꠍꠤꠟꠐ
—  মেট্ৰ'পলিছ  —
সিলেট
Shah Jalal
ওপৰৰ পৰা ঘড়ীৰ কাঁটাৰ দিশত:
ডাউনটাউন চিলেট, চিলেট ৰেলৱে ষ্টেচন, চিলেট আন্তৰ্জাতিক ক্ৰিকেট ষ্টেডিয়াম, গ্ৰাম্য অঞ্চলৰ চাহ বাগিচা, শ্বাহ জালাল দৰগাহ, চিটি পইণ্ট.
দেশ  বাংলাদেশ
বিভাগ চিলেট বিভাগ
জিলা চিলেট
পৌৰসভা ব'ৰ্ড ১৮৬৭
চিলেট চিটি কৰ্পৰেশ্যন ৯ এপ্ৰিল ২০০১
মহানগৰ চহৰ ৩১ মাৰ্চ ২০০৯[1]
চৰকাৰ
 - প্ৰকাৰ মেয়ৰ–কাউন্সিল
 - পৰিষদ চিলেট চিটি কৰ্পৰেশ্যন
 - মেয়ৰ আনোৱাৰুজ্জামান চৌধুৰী
 - আৰক্ষী আয়ুক্ত মঃ নিশাৰুল আৰিফ
মাটিকালি
 - চহৰাঞ্চল ৫৮ কি.মি. 
(২২.৪ বৰ্গ মাইল)
 - মহানগৰ ৫১৮.৪৩ কি.মি. 
(২০০.২ বৰ্গ মাইল)
উচ্চতা ৩৫ মিটাৰ (এক্সপ্ৰেছন ত্ৰুটী: অবাঞ্চিত < অপাৰেটৰ ফুট)
জনসংখ্যা (২০১১)
 - মেট্ৰ'পলিছ ১৩,১৬,৪৬৭'"`UNIQ--ref-০০০০০০০১-QINU`"' জন
 - জনঘনত্ব ১৯,৮৬৫ প্ৰতি বৰ্গ কি.মি. 
(এক্সপ্ৰেছন ত্ৰুটী: অপৰিচিত বিৰামচিহ্ন কেৰেক্টাৰ "১" প্ৰতি বৰ্গ মাইল)
বিশেষণ চিলেটী
সময় অঞ্চল BST (গ্ৰী.মা.স.+৬)
ডাক সংখ্যা ৩১০০
HDI (২০১৯) ০.৬৩১[3]
মধ্যম
আন্তৰ্জাতিক বিমানবন্দৰ ওচমানী আন্তৰ্জাতিক বিমানবন্দৰ
আঞ্চলিক কলিং কোড +৮৮০৮২১
পুলিচ চিলেট মহানগৰ আৰক্ষী
ৱেবছাইট scc.gov.bd

চাহ বাগিচা আৰু প্ৰাকৃতিক সৌন্দৰ্য্যৰ বাবে চিলেট পৰিচিত।[4] চতুৰ্দশ শতিকাৰ পৰাই এই চহৰখনত মোগল, ব্ৰিটিছ, বংগৰ নবাবকে ধৰি বিভিন্ন বংশ আৰু সাম্ৰাজ্যই শাসন চলাই আহিছে। বাংলাদেশৰ অন্যতম পৱিত্ৰ স্থান আৰু প্ৰতি বছৰে হাজাৰ হাজাৰ তীৰ্থযাত্ৰী আকৰ্ষণ কৰা শ্বাহ জালাল দৰগাহ আদি কেইবাটাও গুৰুত্বপূৰ্ণ স্থানৰ ইয়াত অৱস্থিত।[5]

ঢাকা আৰু চট্টগ্ৰামৰ পিছত অৰ্থনৈতিকভাৱে গুৰুত্বপূৰ্ণ চহৰসমূহৰ ভিতৰত অন্যতম চিলেট।[6] চিলেট এটা প্ৰধান বাণিজ্যিক আৰু বিত্তীয় কেন্দ্ৰ, আৰু ইয়াত চাহ উদ্যোগকে ধৰি কেইবাটাও বহুজাতিক কোম্পানী আৰু উদ্যোগ আছে, যিয়ে চহৰখনৰ বাবে যথেষ্ট পৰিমাণৰ ৰাজহ আহৰণ কৰে। বঙালী, ত্ৰিপুৰী, আৰু অন্যান্য জাতি-জনগোষ্ঠীৰ লোকে একেলগে বাস কৰা এই চহৰখনৰ জনসংখ্যা বৈচিত্ৰ্যময়। চিলেটৰ চৰকাৰী ভাষা চিলেটী যি উচ্চাৰণৰ ক্ষেত্ৰত বঙালীৰ সৈতে একে, কিন্তু ইংৰাজী বহুলভাৱে কোৱা হয় আৰু বুজা যায় কাৰণ চিলেটৰ লোকসকলে বাংলাদেশী ডাইস্পাৰৰ এক উল্লেখযোগ্য অংশ গঠন কৰে, বিশেষকৈ যুক্তৰাজ্য আৰু আমেৰিকা। দ্য ডেইলী ষ্টাৰৰ তথ্য অনুসৰি ব্ৰিটেইনৰ প্ৰায় ৮৫% বাংলাদেশী জনসংখ্যা চিলেট জিলাৰ পৰা আহে।[7] চিলেটৰ আন্তঃগাঁথনি উন্নত, আধুনিক বিমানবন্দৰ, ৰেলৱে ষ্টেচন, আৰু বাছ টাৰ্মিনেল যিয়ে ইয়াক দেশৰ অন্যান্য অংশৰ সৈতে সংযোগ কৰে।[8] চিলেট কৃষি বিশ্ববিদ্যালয়, শ্বাহজালাল বিজ্ঞান আৰু প্ৰযুক্তি বিশ্ববিদ্যালয়, চিলেট কেডেট মহাবিদ্যালয়কে ধৰি কেইবাখনো শিক্ষানুষ্ঠানো আছে।

ব্যুৎপত্তি আৰু নাম

সম্পাদনা কৰক

চিলেট হৈছে শিলহট (Śilhôṭ)ৰ ইংৰাজী অনুকৰণ, যি চহৰখনৰ অন্যতম প্ৰাচীন থলুৱা নাম। সাধাৰণতে স্থানীয় নামটো শ্ৰীহট্ট (Śrīhaṭṭa)ৰ পৰা পোনপটীয়াকৈ উদ্ভৱ হোৱা বুলি ভবা হয়। এয়া চহৰৰ সংস্কৃত নাম আৰু এই নাম ২০ শতিকালৈকে বাংলা সাহিত্যিতো সাধাৰণতে ব্যৱহাৰ কৰা হৈছিল।[9] অঞ্চলটোৰ দ্বাদশ আৰু তেৰশ শতিকাৰ ভিতৰত ছুৰমা আৰু বৰাক উপত্যকাত নাথাসকলৰ আগতীয়া বসতিৰ প্ৰসাৰ ঘটোৱা, শ্ৰীহাট জনপদ প্ৰতিষ্ঠা কৰা আৰু ইয়াৰ সিপাৰে শ্ৰীহাটনাথ মূৰ্তি প্ৰতিষ্ঠা কৰা নাথা বংশৰ তত্ত্বাৱধায়ক দেৱতা শ্ৰীহটনাথৰ পৰা এই নাম লোৱা হৈছে।[10] দেৱী পুৰাণ আৰু তামৰ ফলকৰ শিলালিপিৰ পৰা স্পষ্ট হোৱাৰ দৰে চিলেটৰ পিছৰ হিন্দু ৰাজাসকলে গৌৰ গোবিন্দই হাটকেশ্বৰ বা হটনাথ হিচাপে দেৱতাক শ্ৰদ্ধাঞ্জলি জনাইছিল।[11]

১৩০৩ চনত লখনৌতিৰ চুলতান ছামছুদ্দিন ফিৰোজ শ্বাহে গৌৰ গোবিন্দক পৰাস্ত কৰি চিলেট জয় কৰে।[12] চিলেট আছিল বংগ চুলতানীৰ এখন ৰাজ্য। ষোড়শ শতিকাত চিলেট বাৰ ভূঞা জমিদাৰৰ দ্বাৰা নিয়ন্ত্ৰিত হৈ পিছলৈ মোগল সাম্ৰাজ্যৰ সৰকাৰ (জিলা)লৈ পৰিণত হয়।[13] চিলেট পূবত মোগলৰ আটাইতকৈ উল্লেখযোগ্য সাম্ৰাজ্যবাদী আউটপোষ্ট হিচাপে আত্মপ্ৰকাশ কৰিছিল আৰু গোটেই সোতৰ শতিকাজুৰি ইয়াৰ গুৰুত্ব তেনেদৰেই আছিল।[14] ১৮ শতিকাত ইষ্ট ইণ্ডিয়া কোম্পানীৰ প্ৰশাসনৰ অধীনত ব্ৰিটিছ শাসন আৰম্ভ হৈছিল। প্ৰাচীন নাৱিক পৰম্পৰাৰ সৈতে চিলেট ব্ৰিটিছ সাম্ৰাজ্যত লাস্কাৰৰ মূল উৎস হৈ পৰিছিল। ১৮৬৭ চনত চিলেট পৌৰসভা ব’ৰ্ড গঠন কৰা হয়।[15] মূলতঃ বংগ ৰাষ্ট্ৰপতিৰ অংশ আৰু পিছলৈ পূব বংগ আৰু অসম; ১৮৭৪ চনৰ পৰা ১৯৪৭ চনৰ ভিতৰত এই চহৰখন ঔপনিৱেশিক অসমৰ অংশ আছিল। যেতিয়া গণভোট হয় আৰু ব্ৰিটিছ ভাৰত বিভাজনৰ পিছত ই পূব পাকিস্তানৰ অংশ হৈ পৰে।[12] ২০০১ চনত চিলেট চহৰ নিগম গঠন কৰা হয়। বাংলাদেশ চৰকাৰে ২০০৯ চনত চিলেটক মহানগৰ হিচাপে ঘষণা কৰে।[16]

আধুনিক ইতিহাস

সম্পাদনা কৰক

১৯৯৫ চনত বাংলাদেশ চৰকাৰে চিলেটক দেশৰ ষষ্ঠ বিভাগীয় মুখ্য কাৰ্যালয় হিচাপে ঘোষণা কৰে।[17] বাংলাদেশৰ অৰ্থনীতিত ছিলেটে গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা পালন কৰিছে। বাংলাদেশৰ কেইবাগৰাকীও বিত্তমন্ত্ৰী চিলেট চহৰৰ পৰা সংসদৰ সদস্য হিচাপে পৰিগণিত হৈছে। বদৰ উদ্দিন আহমেদ কামৰাণ চিলেটৰ দীৰ্ঘদিনীয়া মেয়ৰ আছিল। চিলেটৰ কূটনীতিবিদ হুমায়ুন ৰছিদ চৌধুৰীয়ে ৰাষ্ট্ৰসংঘৰ সাধাৰণ পৰিষদৰ সভাপতি আৰু বাংলাদেশ ৰাষ্ট্ৰীয় সংসদৰ অধ্যক্ষ হিচাপে কাৰ্যনিৰ্বাহ কৰিছিল।

২০০১ চনত পৌৰসভাখনক চিলেট চিটি কৰ্পৰেশ্যনলৈ উন্নীত কৰা হয়। ২০০৯ চনত ইয়াক মহানগৰ হিচাপে গঢ়ি তোলা হয়।[16]

ভূগোল আৰু জলবায়ু

সম্পাদনা কৰক

চিলেট সংমণ্ডল, চিলেট জিলা আৰু চিলেট সদৰ উপজিলাৰ ভিতৰত বাংলাদেশৰ উত্তৰ-পূব 24°53′30″N 91°53′00″E / 24.8917°N 91.8833°E / 24.8917; 91.8833, অঞ্চলত অৱস্থিত। চিলেটৰ সাধাৰণ বাংলাদেশী গ্ৰীষ্মমণ্ডলীয় বাৰিষা জলবায়ু (Köppen Am) আৰু ইয়াৰ সীমা অধিক উচ্চতাত আৰ্দ্ৰ উপগ্ৰীষ্মমণ্ডলীয় জলবায়ু (Cwa)ৰ সৈতে থাকে। বাৰিষাকাল এপ্ৰিলৰ পৰা অক্টোবৰলৈকে আৰম্ভ হয় আৰু ই ইমানেই গৰম আৰু আৰ্দ্ৰ আৰু প্ৰায় প্ৰতিদিনে অতি প্ৰচণ্ড বৰষুণ আৰু ধুমুহা হয়। আনহাতে চুটি খৰালি নৱেম্বৰৰ পৰা ফেব্ৰুৱাৰীলৈকে আৰম্ভ হয় আৰু ই অতি উষ্ণ আৰু মোটামুটি স্বচ্ছ। বাৰ্ষিক গড় ৪,২০০ millimetre (170 in) বৰষুণৰ প্ৰায় ৮০% মে’ৰ পৰা ছেপ্টেম্বৰৰ ভিতৰত হয়।[18]

এই অঞ্চলৰ ভিতৰতে পাহাৰ আৰু অৱবাহিকা আছে যি বাংলাদেশৰ অন্যতম স্বকীয় অঞ্চল গঠন কৰে। চিলেটৰ ফিজিঅ'গ্ৰাফী মূলতঃ পাহাৰীয়া মাটিৰে গঠিত, স্থানীয়ভাৱে "বিল" নামেৰে জনাজাত কেইটামান বৃহৎ বিষণ্ণতাক সামৰি লৈছে যাক অক্সব' হ্ৰদ হিচাপে শ্ৰেণীভুক্ত কৰিব পাৰি আৰু ই ১৭৬২ চনৰ ভূমিকম্পৰ সময়ত টেকটনিক প্লেট (ফলক) ডুব যোৱাৰ ফলত হৈছিল।

ভূতাত্ত্বিকভাৱে এই অঞ্চলটো জটিল আৰু ইয়াৰ বিভিন্ন বলিদানমূলক ভূ-ৰূপবিজ্ঞান আছে; প্লিঅ'-মাইঅ'চিন যুগৰ উচ্চ ভূ-প্ৰকৃতি। অঞ্চলটোৰ বিভিন্ন ঠাইত উপলব্ধ চূণশিলৰ আৱৰ্জনাৰ পৰা অনুমান কৰিব পাৰি যে সমগ্ৰ অঞ্চলটো অলিগো-মাইঅ’চিন যুগত সাগৰৰ তলত আছিল। যোৱা ১৫০ বছৰত তিনিটা বৃহৎ ভূমিকম্পই চহৰখনত আঘাত হানে, ৰিখটাৰ স্কেলত কমেও ৭.৫ প্ৰাবল্যৰ ভূমিকম্প দেখিবলৈ পোৱা যায়। শেষৰটো ১৯১৮ চনত সংঘটিত হৈছিল যদিও বহুতে নাজানে যে চিলেট ভূমিকম্প প্ৰৱণ অঞ্চলত পৰি আছে।[19]

 
চিলেটৰ জাফ্লংত এখন চাহ বাগিচা

চিলেট ৬টা মহানগৰ থানা(পুলিচ ষ্টেচন)ত বিভক্ত আৰু ২৭টা ৱাৰ্ড আৰু ২২৪টা মহল্লাৰে গঠিত। থানবোৰ হ’ল-

ই ২৬.৫০ কিলোমিটাৰ বৰ্গক্ষেত্ৰৰ এখন সৰু চহৰ।[20] ঔপনিৱেশিক কালত চিলেটৰ দ্ৰুত বৃদ্ধি আৰু সম্প্ৰসাৰণ ঘটিছিল। ১৮৭৮ চনত চিলেট পৌৰসভা স্থাপন কৰা হয়। ১৮৯৭ চনৰ ১২ জুনত এটা ভয়াৱহ ভূমিকম্পই প্ৰায় সমগ্ৰ চহৰখন ভাঙি পেলায় আৰু তাৰ পিছত ধ্বংসাৱশেষৰ ওপৰত এখন আধুনিক আৰু ইউৰোপীয় আৰ্হিৰ নতুন চহৰ নিৰ্মাণ কৰা হয়। ১৮৯০ চনৰ শেষৰ ফালে বহু নতুন পথ নিৰ্মাণ হ’ল আৰু ১৯১২–১৫ চনত অসম বংগ ৰে’লৱেৰ সম্প্ৰসাৰণ লাইন স্থাপনৰ লগে লগে চিলেট সঁচাকৈয়ে দেশৰ আন প্ৰান্তৰ সৈতে সংযুক্ত হৈ পৰিল। ২০ শতিকাৰ আৰম্ভণিৰ পৰা চাহ উদ্যোগ প্ৰতিষ্ঠা হোৱাৰ লগে লগে চিলেটৰ গুৰুত্ব বাঢ়ি আহিছিল। ১৯৫০ আৰু ১৯৬০ চনত প্ৰবাসী চিলেটীসকলে লালন-পালন কৰা চহৰখনত দ্ৰুত নগৰায়ন ঘটিছিল আৰু এই প্ৰক্ৰিয়া এতিয়াও চলি আছে।

২০০১ চনৰ ১০ এপ্ৰিলত চিলেটক পৌৰসভাৰ ব'ৰ্ডৰ পৰা চহৰ নিগমলৈ সলনি কৰা হয় আৰু বৰ্তমান চহৰখন চিলেট চহৰ নিগমৰ দ্বাৰা পৰিচালিত হয়। বৰ্তমান চিলেট জিলা-সদৰৰ লগতে সুনামগঞ্জ, হাবিগঞ্জ, মৌলভিবজাৰ আৰু চিলেট জিলাৰ সংমণ্ডলৰ মুখ্য কাৰ্যালয়। চিলেট চিটি কৰ্পৰেশ্যনে চহৰৰ ভিতৰত প্ৰদান কৰা সেৱাসমূহৰ বাবে দায়বদ্ধ য’ত যাতায়াত, পথ, জাবৰ সংগ্ৰহ, পানী যোগান, পঞ্জীয়ন আৰু বহুতো সেৱা অন্তৰ্ভুক্ত। মেয়ৰ আৰু আন ২২জন আয়ুক্তৰে গঠিত এই নিগমটোৱে চহৰখনৰ উন্নয়নৰ ওপৰত গুৰুত্ব আৰোপ কৰে।[21]

সৈন্য বাহিনী

সম্পাদনা কৰক

বাংলাদেশ সশস্ত্ৰ বাহিনীৰ বাবে কৌশলগতভাৱে চিলেট বৰ গুৰুত্বপূৰ্ণ। বাংলাদেশ সেনাৰ ১৭ নং পদাতিক বিভাগৰ ভিত্তি হৈছে চিলেটৰ জালালাবাদ কেণ্টনমেণ্টত।[22] এই কেণ্টনমেণ্টত স্কুল অৱ ইনফেণ্ট্ৰি এণ্ড টেকটিকছ (এছ আই এণ্ড টি) আৰু বাংলাদেশ সেনাৰ অভিজাত কমাণ্ডো ইউনিট ১ম পেৰা কমাণ্ডো বেটেলিয়নৰো কাৰ্যালয় আছে।[উদ্ধৃতিৰ প্ৰয়োজন]

স্বাস্থ্যসেৱা

সম্পাদনা কৰক

ছহিদ ছামছুদ্দিন হাস্পতাল জিলা চিকিৎসালয়, চিলেট মেগ ওছমানী চিকিৎসা মহাবিদ্যালয়, জালালাবাদ ৰাগিব-ৰাবেয়া চিকিৎসা মহাবিদ্যালয়, উত্তৰ-পূব চিকিৎসা মহাবিদ্যালয়, চিলেট মহিলা চিকিৎসা মহাবিদ্যালয়, পাৰ্কভিউ চিকিৎসা মহাবিদ্যালয়, ইবন চিনা হাস্পতাল চিলেট লিমিটেড, নূৰজাহান হাস্পতাল (প্ৰাইভেট) লিমিটেড, অ’এছিছ হাস্পতাল, মাউণ্ট আডোৰা হাস্পতাল, স্কোৱাৰ মেডিকেল চাৰ্ভিচ, পপুলাৰ মেডিকেল চাৰ্ভিচ, মেডিনোভা মেডিকেল চাৰ্ভিচ, লাবাইদ লিমিটেড আৰু মোহনগৰ হাস্পতালৰ লগতে বিশ্বৰ আগশাৰীৰ পাঁচ তাৰকা চিকিৎসালয় যেনে আল হাৰমাইন হাস্পতালো চিলেটত অৱস্থিত।[23]

শেহতীয়াকৈ চহৰখনত চিলেট মেডিকেল ইউনিভাৰ্চিটি নামৰ এখন চিকিৎসা বিশ্ববিদ্যালয় স্থাপন কৰা হৈছে। চিকিৎসা মহাবিদ্যালয়সমূহত চিকিৎসাৰ মানদণ্ড সঠিকভাৱে বজাই ৰখা হৈছে নে নাই সেই বিষয়ে কঠোৰভাৱে নিৰীক্ষণ কৰিবলৈ প্ৰধানমন্ত্ৰীৰ নিৰ্দেশ অনুসৰি প্ৰতিটো সংমণ্ডলত এখন চিকিৎসা বিশ্ববিদ্যালয় স্থাপন কৰা হ’ব। এই নিৰ্দেশ অনুসৰি ইতিমধ্যে চট্টগ্ৰাম আৰু ৰাজশাহী মেডিকেল ইউনিভাৰ্চিটি স্থাপন কৰা হৈছে। চিলেট মেডিকেল ইউনিভাৰ্চিটি হৈছে এই নিৰ্দেশনাৰ চতুৰ্থ মেডিকেল ইউনিভাৰ্চিটি।[24][25]

জনগাঁথনি

সম্পাদনা কৰক

২০১১ চনৰ বাংলাদেশৰ লোকপিয়ল অনুসৰি এই চহৰখনৰ জনসংখ্যা আছিল ৪৮৫,১৩৮ জন।[26] নগৰখনৰ জনসংখ্যা বৃদ্ধিৰ হাৰ ১.৭৩%, যিটো ১৯৯১ চনত ১.৯৩%ৰ পৰা হ্ৰাস পাইছে।[27] চিলেটৰ লিংগ অনুপাত ৮৬১ গৰাকী মহিলা আৰু ১০০০ পুৰুষ আৰু সাক্ষৰতাৰ হাৰ ৬৭.৮%।[26] ২০০১ চনৰ হিচাপত ইয়াৰ গড় সাক্ষৰতাৰ হাৰ আছিল ৬৯.৭৩%।[28] ২২ নং ৱাৰ্ডত সৰ্বাধিক সাক্ষৰতাৰ হাৰ ৮৪.২৪% আৰু ১০ নং ৱাৰ্ডত সৰ্বনিম্ন ৪৮.১৫% (২০০১)। মুঠ পৰিয়ালৰ সংখ্যা আছিল ৯৭,৯৯১টা। জনসংখ্যাৰ অধিকাংশই চিলেটী পটভূমিৰ বঙালী মুছলমান, আনহাতে উল্লেখযোগ্য সংখ্যালঘু গোট আছে য'ত বঙালী হিন্দু, বিষ্ণুপ্ৰিয়া মণিপুৰী আদি অন্তৰ্ভুক্ত।[29] চিলেটী ৰাইজে বিপুল সংখ্যকে ষ্টেণ্ডাৰ্ড বাংলা কয়।[30][31][32]

Religions in Sylhet (2011)[26]
Religion Percent
Islam
  
৮৭.২৬%
Hinduism
  
১২.৫২%
Other or not stated
  
০.২২%

চিলেটিৰ অধিকাংশই মুছলমান (৮৭.৩%), হিন্দু (১২.৫%) আৰু অন্যান্য ধৰ্মৰ ০.২%তকৈও কম, মূলতঃ বৌদ্ধ আৰু খ্ৰীষ্টান। মুছলমানসকলৰ অধিকাংশই মূলতঃ ছুন্নী হানফী; [33] আৰু চুফী আদৰ্শও অনুসৰণ কৰা লোকৰ সংখ্যা যথেষ্ট, আটাইতকৈ প্ৰভাৱশালী হৈছে আব্দুল লতিফ ফুলতালীৰ শিক্ষা।[34]

অৰ্থনীতি

সম্পাদনা কৰক

বাংলাদেশৰ অন্যতম প্ৰধান ব্যৱসায়িক কেন্দ্ৰ হৈছে চিলেট মহানগৰ এলেকা। বাংলাদেশী প্ৰব্ৰজনকাৰী, বিশেষকৈ ব্ৰিটিছ বাংলাদেশী সম্প্ৰদায়ৰ সৈতে চিলেটৰ অৰ্থনীতি ওতপ্ৰোতভাৱে জড়িত। দেশৰ বাৰ্ষিক ৰেমিটেন্সৰ এক উল্লেখযোগ্য অংশ চহৰখনে লাভ কৰে, যাৰ ফলত ৰিয়েল এষ্টেট আৰু নিৰ্মাণৰ ক্ষেত্ৰত বৃদ্ধি পাইছে।[35]

কামৰ বস্তু

সম্পাদনা কৰক

সংস্কৃতি

সম্পাদনা কৰক

চিলেটৰ সজীৱ পৰম্পৰা, ৰীতি-নীতি, উৎসৱ, সংগীত, নৃত্য, সাহিত্য, খাদ্যৰ বাবে জনাজাত। থলুৱা প্ৰথা, চুফী প্ৰভাৱ আৰু বৈচিত্ৰ্যময় সম্প্ৰদায়ৰ আত্মসাৎৰ মিশ্ৰণেৰে চিলেটৰ সাংস্কৃতিক পৰিচয় গঢ় লৈ উঠিছে। চিলেটৰ সজীৱ সংগীত জগতৰ বাবেও পৰিচিত, আৰু ইয়াত কেইবাজনো বিখ্যাত সংগীতজ্ঞ আৰু শিল্পীৰ বাসস্থান।[36] চৈয়দ মুজতাবা আলী আৰু হুমায়ুন আহমেদকে ধৰি কেইবাজনো উল্লেখযোগ্য লেখক-কবিৰ ইয়াতেই জন্ম হৈছিল।

ৰান্ধনশৈলী

সম্পাদনা কৰক

চিলেটী খাদ্যৰ সুকীয়া সোৱাদ আৰু সুগন্ধি খাদ্যৰ বাবে জনাজাত। পিঠা (ধানৰ পিঠা), শ্বোৰশ্বে ইলিছ (সৰিয়হৰ চাটনিত হিলছা মাছ), শটকোৰা গৰুৰ মাংস, আৰু দৈ চিৰা (দৈৰ সৈতে চেপেটা চাউল) কিছুমান জনপ্ৰিয় সুস্বাদু খাদ্য। অঞ্চলটোৰ চাহৰ প্ৰতি থকা প্ৰেম ইয়াৰ অসংখ্য চাহ বাগিচা আৰু "সাত স্তৰৰ চাহ"ৰ ব্যৱহাৰত স্পষ্ট হৈ পৰে, যিটো এক অনন্য স্তৰযুক্ত পানীয়।

মহানগৰীত ব্যৱহৃত প্ৰধান পৰিবহণ ব্যৱস্থাসমূহ হ’ল চাইকেল ৰিক্সা, অটোৰিক্সা (মূলতঃ বেবী-টেক্সি বা চিএনজি নামেৰে জনাজাত), বাছ, মিনি বাছ আৰু গাড়ী। প্ৰতিদিনে প্ৰায় ৮০ হাজাৰ ৰিক্সা চলাচল কৰে। ২০০৮ চনৰ হিচাপত বাছ সেৱাৰ মূল্য ৩০% পৰ্যন্ত বৃদ্ধি পাইছে, মূল্য ৪ টকাৰ পৰা ১৫.৯৫ টকালৈকে।[37]

ৰাষ্ট্ৰীয় ঘাইপথটোৱে দেশৰ ৰাজধানী আৰু বৃহত্তম চহৰ ঢাকাৰ লগতে দেশৰ আন বহু প্ৰান্তৰ সৈতে সংযোগ কৰে। এন ২ ঘাইপথটোও এ এইচ ১ আৰু এ এইচ ২- এছিয়ান হাইৱে নেটৱৰ্কৰ দুটা দীঘলীয়া পথৰ অংশ।

চিলেট চহৰৰ উত্তৰ দিশত অৱস্থিত ওছমানী আন্তৰ্জাতিক বিমানবন্দৰ। ই বাংলাদেশৰ তৃতীয় ব্যস্ত বিমানবন্দৰ আৰু যুক্তৰাজ্য আৰু আমেৰিকাৰ পৰা প্ৰবাসী বাংলাদেশী আৰু তেওঁলোকৰ বংশধৰসকলৰ চাহিদাৰ বাবে ই আন্তৰ্জাতিক বিমানবন্দৰত পৰিণত হয়। এই বিমানবন্দৰটোৰ মূল সঘনাই বিমান সংস্থাসমূহ হ’ল বিমান বাংলাদেশ এয়াৰলাইন্স, ইউ এছ-বাংলা এয়াৰলাইন্স আৰু ন’ভ’এয়াৰ

২০০২ চনৰ ৩ নৱেম্বৰত বিমানে কুৱেইটৰ পৰা আবুধাবি হৈ ঢাকালৈ যোৱাৰ পথত প্ৰথম আন্তৰ্জাতিক আগমন লাভ কৰে.[38] ইফালে, ২০১৭ চনৰ ১৫ মাৰ্চত ডুবাইস্থিত কেৰিয়াৰ ফ্লাইডুবাইৰ প্ৰত্যক্ষ বিমান বিমানবন্দৰত অৱতৰণ কৰাৰ লগে লগে ই প্ৰথমবাৰৰ বাবে প্ৰত্যক্ষ আন্তৰ্জাতিক আগমন লাভ কৰে।[39] ২০০৬ চনত বিমানবন্দৰটোক আন্তৰ্জাতিক মানদণ্ডলৈ উন্নীত কৰাৰ কাম আৰম্ভ হয়, য’ত নতুন টাৰ্মিনেল বিল্ডিং, জেটৱে, টেক্সিৱে, আৰু বহল শৰীৰৰ বিমান ৰখাৰ বাবে ৰাণৱে সম্প্ৰসাৰণ কৰা হয়।[40] ২০০৭ চনৰ মে’ মাহত বিমানবন্দৰৰ পৰা পোনপটীয়াকৈ হজ বিমান চলাব বুলি নিশ্চিত কৰা হৈছে।[41] বাংলাদেশৰ চিলেটৰ পৰা লণ্ডনলৈ পোনপটীয়া বিমান চলায়।[42] সকলো বাংলাদেশী বিমান সংস্থাই ঢাকালৈ নিয়মীয়া ঘৰুৱা বিমান চলায় আৰু কক্স বজাৰলৈ নিয়মীয়া ঘৰুৱা বিমান চলায়।[43]

বিমানবন্দৰত যাত্ৰী আৰু মাল পৰিবহণৰ বৃদ্ধিৰ লগে লগে ক্ৰমবৰ্ধমান চাহিদা পূৰণৰ বাবে ৩৪,৯১৯ বৰ্গমিটাৰ উচ্চমানৰ আন্তৰ্জাতিক যাত্ৰী টাৰ্মিনেল ভৱন, কাৰ্গো বিল্ডিং, কণ্ট্ৰল টাৱাৰ, পাৰ্কিং, টেক্সিৱে আৰু অন্যান্য গুৰুত্বপূৰ্ণ আন্তঃগাঁথনি নিৰ্মাণৰ সিদ্ধান্ত গ্ৰহণ কৰিছে।[44][45]

 
চিলেট ৰেলৱে ষ্টেচনত প্ৰভাত এক্সপ্ৰেছ ৰেল

চিলেট ৰেলৱে ষ্টেচন হৈছে বাংলাদেশ চৰকাৰী ৰেলৱেৰ দ্বাৰা পৰিচালিত ৰাষ্ট্ৰীয় পথত ৰেল যোগান ধৰা মূল ৰেল ষ্টেচন। কিছুমান গুৰুত্বপূৰ্ণ ৰেলৰ যাতায়াতৰ বিৱৰণ এনে:

ঢাকাৰ ফালে

সম্পাদনা কৰক
ৰেল নম্বৰ. ৰেলৰ নাম ৰেলৰ ধৰণ প্ৰস্থান
৭১০ প্ৰভাত এক্সপ্ৰেছ ইণ্টাৰচিটি দৈনিক (মঙলবাৰৰ বাহিৰে)
৭১৮ জয়ন্তিকা এক্সপ্ৰেছ ইণ্টাৰচিটি দৈনিক
৭৪০ উপবান এক্সপ্ৰেছ ইণ্টাৰচিটি দৈনিক
৭৭৪ কালনি এক্সপ্ৰেছ ইণ্টাৰচিটি দৈনিক (শুক্ৰবাৰৰ বাহিৰে)
১০ ছুৰমা মেইল মেইল দৈনিক

চট্টগ্ৰামৰ ফালে

সম্পাদনা কৰক
ৰেল নং. ৰেলৰ নাম ৰেলৰ ধৰণ প্ৰস্থান
৭২৪ উদ্যান এক্সপ্ৰেছ ইণ্টাৰ চিটি দৈনিক (শুক্ৰবাৰৰ বাহিৰে)
৭২০ পাহাৰিকা এক্সপ্ৰেছ ইণ্টাৰচিটি দৈনিক (শুক্ৰবাৰৰ বাহিৰে)
১৪ জালালাবাদ এক্সপ্ৰেছ মেইল দৈনিক

আকাহুৰাৰ ফালে

সম্পাদনা কৰক
ৰেল নং ৰেলৰ নাম ৰেলৰ ধৰণ প্ৰস্থান
১৮ কুশিয়াৰা এক্সপ্ৰেছ মেইল দৈনিক

চিলেটত দুখন ৰাজহুৱা বিশ্ববিদ্যালয় আছে: শ্বাহজালাল বিজ্ঞান আৰু প্ৰযুক্তি বিশ্ববিদ্যালয় আৰু চিলেট কৃষি বিশ্ববিদ্যালয়[46] চিলেটৰ কিছুমান বিশিষ্ট মহাবিদ্যালয় যেনে জালালাবাদ কেণ্টনমেণ্ট পাব্লিক স্কুল এণ্ড কলেজ, এম এ জি ওছমানী মেডিকেল কলেজ, চিলেট, চিলেট মহিলা মেডিকেল কলেজ, নৰ্থ ইষ্ট মেডিকেল কলেজ, চিলেট ইঞ্জিনিয়াৰিং কলেজ,[47] চিলেট কেডেট কলেজ, মুৰাৰী চান্দ কলেজ,[48] ইনষ্টিটিউট অৱ হেল্থ টেকন'লজি, চিলেট, স্কোলাৰশ্ব'ম, ব্লু বাৰ্ড হাইস্কুল এণ্ড কলেজ, চিলেট চাইন্স এণ্ড টেকন'লজি কলেজ, চিলেট পলিটেকনিক ইনষ্টিটিউট আৰু চিলেট চৰকাৰী মহিলা মহাবিদ্যালয়

উল্লেখযোগ্য ব্যক্তি

সম্পাদনা কৰক

আন্তৰ্জাতিক সম্পৰ্ক

সম্পাদনা কৰক

চিলেটৰ বন্ধুত্বপূৰ্ণ সম্পৰ্ক আছিল:

  •   ছেইণ্ট এলবান্স, যুক্তৰাজ্য[49]
  •   ৰচডেল, যুক্তৰাজ্য[50]

১৯৮৮ চনত ছেইণ্ট এলবান্সৰ সৈতে বন্ধুত্বৰ সম্পৰ্ক স্থাপন হৈছিল যেতিয়া জিলা পৰিষদে গৃহহীনসকলৰ বাবে আন্তৰ্জাতিক আশ্ৰয় বৰ্ষৰ অংশ হিচাপে চিলেটত এটা গৃহ নিৰ্মাণ প্ৰকল্পক সমৰ্থন কৰিছিল। চিলেটক বাছি লোৱা হৈছিল কাৰণ ই ছেইণ্ট এলবান্সৰ আটাইতকৈ ডাঙৰ সংখ্যালঘু জনগোষ্ঠীৰ উৎপত্তিস্থল আছিল এই অঞ্চল।[49]

২০০৯ চনৰ মাৰ্চ মাহত চিলেটৰ মেয়ৰ বদৰ উদ্দিন আহমেদ কামৰানে চিলেট চহৰত ৰচডেলৰ মেয়ৰ কাউন্সিলাৰ কিথ চুইফটৰ সৈতে চিলেট আৰু চিলেটৰ ঐতিহ্য থকা প্ৰায় ১০,০০০ লোকৰ বাসস্থান চিলেট আৰু ৰচডেলৰ মাজত আন এক বন্ধুত্বৰ সম্পৰ্ক গঢ়ি তুলিবলৈ বুজাবুজিৰ চুক্তিত স্বাক্ষৰ কৰে।[উদ্ধৃতিৰ প্ৰয়োজন]

লগতে চাওক

সম্পাদনা কৰক

সাঁচ:Portal bar

তথ্যসমূহ

সম্পাদনা কৰক
  1. "Bangladesh clamps down on beggars". BBC News. 2 April 2009. http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/7978523.stm. 
  2. url=https://worldpopulationreview.com/world-cities/sylhet-population
  3. "Sub-national HDI - Area Database - Global Data Lab" (en ভাষাত). hdi.globaldatalab.org. https://globaldatalab.org/shdi/shdi/BGD/। আহৰণ কৰা হৈছে: 2021-07-11. 
  4. "The Most Beautiful Tea Gardens in Bangladesh to visit". unb.com.bd. https://unb.com.bd/category/lifestyle/the-most-beautiful-tea-gardens-in-bangladesh-to-visit/78029। আহৰণ কৰা হৈছে: 2023-03-05. 
  5. Chowdhury, Aisha Hayder (2021-02-25). "Sylhet in Spirit" (en ভাষাত). The Daily Star. https://www.thedailystar.net/shout/news/sylhet-spirit-2050589। আহৰণ কৰা হৈছে: 2023-03-05. 
  6. Martin, Megan (2022-10-17). "Discover the 9 Largest Cities In Bangladesh" (en-US ভাষাত). AZ Animals. https://a-z-animals.com/blog/discover-the-largest-cities-in-bangladesh/। আহৰণ কৰা হৈছে: 2023-03-05. 
  7. Ali, Ismail (2019-12-27). "The 'Londoni' Connection" (en ভাষাত). The Daily Star. https://www.thedailystar.net/opinion/perspective/news/the-londoni-connection-1845535। আহৰণ কৰা হৈছে: 2023-03-05. 
  8. Correspondent, Our; Sylhet (2020-01-09). "No more cobweb of cables!" (en ভাষাত). The Daily Star. https://www.thedailystar.net/city/news/no-more-cobweb-cables-1851652। আহৰণ কৰা হৈছে: 2023-03-05. 
  9. (en ভাষাত) Sylhet: History and Heritage. Bangladesh Itihas Samiti. 1999. পৃষ্ঠা. 588. ISBN 978-984-31-0478-6. 
  10. Chowdhury, Mujibur Rahman (31 July 2019). "গৌড়-বঙ্গে মুসলিম বিজয় এবং সুফি-সাধকদেৰ কথা" (bn ভাষাত). Sylheter Dak. Archived from the original on 5 October 2019. https://web.archive.org/web/20191005052346/http://sylheterdak.com.bd/details.php?id=30429. 
  11. Choudhury, Achyut Charan (2000). "উত্তৰ শ্ৰীহট্টেৰ নামতত্ত্ব" (Bangla ভাষাত). Srihatter Itibritta: Uttorangsho. প্ৰকাশক Kolkata: Kotha. পৃষ্ঠা. 21. https://bn.wikisource.org/wiki/%E0%A6%AA%E0%A6%BE%E0%A6%A4%E0%A6%BE:%E0%A6%B6%E0%A7%8D%E0%A6%B0%E0%A7%80%E0%A6%B9%E0%A6%9F%E0%A7%8D%E0%A6%9F%E0%A7%87%E0%A6%B0_%E0%A6%87%E0%A6%A4%E0%A6%BF%E0%A6%AC%E0%A7%83%E0%A6%A4%E0%A7%8D%E0%A6%A4_-_%E0%A6%89%E0%A6%A4%E0%A7%8D%E0%A6%A4%E0%A6%B0%E0%A6%BE%E0%A6%82%E0%A6%B6.pdf/%E0%A7%AA%E0%A7%A7. 
  12. 12.0 12.1 Tanweer Fazal (2013). Minority Nationalisms in South Asia. Routledge. পৃষ্ঠা. 53. ISBN 978-1-317-96647-0. https://books.google.com/books?id=6bGMAQAAQBAJ&pg=PA53. 
  13. Milton S. Sangma (1994). Essays on North-east India: Presented in Memory of Professor V. Venkata Rao. Indus Publishing. পৃষ্ঠা. 75. ISBN 978-81-7387-015-6. https://books.google.com/books?id=UaNQ_HLLt04C&pg=PA75. 
  14. Nath, Pratyay (28 June 2019). Climate of Conquest: War, Environment, and Empire in Mughal North India. Oxford University Press. 
  15. "Welcome sylhetcitycorporationbd.org - Justhost.com". www.sylhetcitycorporationbd.org. http://www.sylhetcitycorporationbd.org/। আহৰণ কৰা হৈছে: 26 November 2014. 
  16. 16.0 16.1 "Welcome sylhetcitycorporationbd.org - Justhost.com". www.sylhetcitycorporationbd.org. Archived from the original on 4 July 2018. https://web.archive.org/web/20180704033705/http://www.sylhetcitycorporationbd.org/index.php/cms/home। আহৰণ কৰা হৈছে: 10 September 2016. 
  17. "Basics of Islam". Londoni. Archived from the original on 2023-09-05. https://web.archive.org/web/20230905170347/http://www.londoni.co/index.php/travel-guide/29-location-guide/3-sylhet-bangladesh। আহৰণ কৰা হৈছে: 2023-11-07. 
  18. Monthly Averages for Sylhet, BGD Archived 1 July 2019 at the Wayback Machine MSN Weather. Retrieved 25 May 2009.
  19. Siddiquee, Iqbal (10 February 2006). "Sylhet growing as a modern urban centre". Our Cities: 15th Anniversary Special (The Daily Star). Archived from the original on 21 July 2018. https://web.archive.org/web/20180721161221/http://archive.thedailystar.net/suppliments/2006/15thanniv/ourcities/ourcities24.htm. 
  20. "Bangladesh Bureau of Statistics". Archived from the original on 28 September 2007. https://web.archive.org/web/20070928093740/http://www.bbs.gov.bd/com_series/syl_div/syl_z_sum.pdf। আহৰণ কৰা হৈছে: 7 November 2023. 
  21. The Sylhet City Corporation Archived 12 December 2009 at the Wayback Machine Swadhinata Trust. Retrieved 26 May 2009.
  22. "PM launches 17 Infantry Division". Dhaka Tribune. 17 September 2013. https://www.dhakatribune.com/uncategorized/2013/09/17/pm-launches-17-infantry-division. 
  23. "From transit passenger to business tycoon". Khaleej Times. 17 January 2016. http://www.khaleejtimes.com/nation/general/from-transit-passenger-to-business-tycoon. 
  24. (bn ভাষাত)Ekushey TV. https://www.ekushey-tv.com/%E0%A6%86%E0%A6%97%E0%A6%BE%E0%A6%AE%E0%A7%80%E0%A6%A4%E0%A7%87-%E0%A6%95%E0%A7%8D%E0%A6%B7%E0%A6%AE%E0%A6%A4%E0%A6%BE%E0%A6%AF%E0%A6%BC-%E0%A6%8F%E0%A6%B2%E0%A7%87-%E0%A6%AA%E0%A7%8D%E0%A6%B0%E0%A6%A4%E0%A6%BF%E0%A6%9F%E0%A6%BF-%E0%A6%AC%E0%A6%BF%E0%A6%AD%E0%A6%BE%E0%A6%97%E0%A7%87-%E0%A6%AE%E0%A7%87%E0%A6%A1%E0%A6%BF%E0%A6%95%E0%A7%87%E0%A6%B2-%E0%A6%AC%E0%A6%BF%E0%A6%B6%E0%A7%8D%E0%A6%AC%E0%A6%AC%E0%A6%BF%E0%A6%A6%E0%A7%8D%E0%A6%AF%E0%A6%BE%E0%A6%B2%E0%A6%AF%E0%A6%BC-%E0%A6%B9%E0%A6%AC%E0%A7%87/49455. 
  25. "আৰ্কাইভ কপি" (bn ভাষাত). NTV. Archived from the original on 26 September 2019. https://web.archive.org/web/20190926100600/http://www.ntvbd.com/bangladesh/215213/%25E0%25A6%25B8%25E0%25A6%25BF%25E0%25A6%25B2%25E0%25A7%2587%25E0%25A6%259F-%25E0%25A6%25AE%25E0%25A7%2587%25E0%25A6%25A1%25E0%25A6%25BF%25E0%25A6%2595%25E0%25A7%2587%25E0%25A6%25B2-%25E0%25A6%25AC%25E0%25A6%25BF%25E0%25A6%25B6%25E0%25A7%258D%25E0%25A6%25AC%25E0%25A6%25AC%25E0%25A6%25BF%25E0%25A6%25A6%25E0%25A7%258D%25E0%25A6%25AF%25E0%25A6%25BE%25E0%25A6%25B2%25E0%25A6%25AF%25E0%25A6%25BC-%25E0%25A6%25AC%25E0%25A6%25BF%25E0%25A6%25B2-%25E0%25A6%25AA%25E0%25A6%25BE%25E0%25A6%25B8/amp. 
  26. 26.0 26.1 26.2 "Community Series - Sylhet District". Bangladesh Bureau of Statisticsbbs.gov.bd. http://203.112.218.65:8008/WebTestApplication/userfiles/Image/PopCen2011/COMMUNITY_SYLHET.pdf. 
  27. Bangladesh Bureau of Statistics, Statistical Pocket Book, 2007 (pdf-file) Archived 28 September 2007 at the Wayback Machine 2007 Population Estimate. Retrieved 29 September 2008.
  28. Area, Population and Literacy Rate by Paurashava −2001 Archived 17 December 2008 at the Wayback Machine Bangladesh Bureau of Statistics. Retrieved 30 May 2009.
  29. Exploring the Marginalized Archived 2017-04-27 at the Wayback Machine Samir Ranjan Nath. BRAC. February 2013. Retrieved 26 April 2017.
  30. "Syloti-Nagri alphabet". omniglot.com. http://www.omniglot.com/writing/syloti.htm. 
  31. "Sylheti unicode chart". https://www.unicode.org/charts/PDF/UA800.pdf. 
  32. Christina Julios (2008). Contemporary British Identity: English Language, Migrants, and Public Discourse. Ashgate Publishing, Ltd. pp.40–41. আই.এচ.বি.এন. 978-0-7546-7158-9
  33. "Islam in Bangladesh". OurBangla. Archived from the original on 10 February 2012. https://web.archive.org/web/20120210184517/http://www.ourbangla.com/islam/bd/bd1.asp। আহৰণ কৰা হৈছে: 3 August 2016. সাঁচ:Self-published source
  34. David Garbin (17 June 2005). "Bangladeshi Diaspora in the UK : Some observations on socio-culturaldynamics, religious trends and transnational politics". University of Surrey. Archived from the original on 23 September 2010. https://web.archive.org/web/20100923014220/http://www.surrey.ac.uk/Arts/CRONEM/SOASBangladeshi%20diaspora%20PaperDRAFT-7June2005.pdf। আহৰণ কৰা হৈছে: 3 June 2008. 
  35. "Returning home to build mansion". BBC News. 22 December 2011. https://www.bbc.com/news/uk-england-berkshire-16190888. 
  36. "Coke Studio Bangla Season 2 opener pays homage to regional language with 'Murir Tin'" (en ভাষাত). The Business Standard. 2023-02-15. https://www.tbsnews.net/splash/coke-studio-bangla-season-2-opener-pays-homage-regional-language-murir-tin-585286। আহৰণ কৰা হৈছে: 2023-03-05. 
  37. Sylhet city bus services hike fares on whim Archived 15 June 2009 at the Wayback Machine New Age Metro. 4 November 2008. Retrieved 25 May 2009.
  38. Weekly Holiday (22 November 2002). "Biman launches Kuwait-Sylhet flight". Aviatour. 
  39. "First direct international flight lands at Sylhet airport". The Daily Star. 16 March 2017. http://www.thedailystar.net/business/first-direct-international-flight-lands-sylhet-airport-1376566. 
  40. "Osmani Airport expansion work begins in July". The Daily Star. 13 May 2004. http://www.thedailystar.net/2004/05/13/d40513070476.htm. 
  41. "Runway expansion at Osmani Airport nearing completion". New Age. 12 May 2007. Archived from the original on 15 June 2009. https://web.archive.org/web/20090615092705/http://www.newagebd.com/2007/may/12/front.html#26. 
  42. "Biman's Sylhet-London-Sylhet direct flight resumes after 9 years". The Daily Star. 4 October 2020. https://www.thedailystar.net/biman-bangladesh-airlines-sylhet-london-sylhet-flight-inaugurated-1972169. 
  43. "Biman to launch Sylhet-Cox's Bazar flight from Nov 12". Dhaka Tribune. 10 November 2020. https://www.dhakatribune.com/bangladesh/nation/2020/11/10/biman-to-launch-sylhet-cox-s-bazar-flight-from-nov-12. 
  44. "International terminal at Osmani Airport on the cards". Banglanews24.com. 24 October 2018. https://www.banglanews24.com/national/article/71738/International-terminal-at-Osmani-Airport-on-the-cards. 
  45. "Sylhet’s Osmani Int’l Airport getting improvements". Daily Star. 13 October 2020. https://www.thedailystar.net/country/news/sylhets-osmani-intl-airport-getting-improvements-1977349. 
  46. Shahjalal University of Science and Technology Archived 27 December 2009 at the Wayback Machine Varsity Admission. Retrieved 25 May 2009.
  47. "Sylhet Engineering College". The Daily Star. 9 November 2008. http://www.thedailystar.net/campus/2008/11/02/feature_sylhet.htm. 
  48. Islam, Mohammad Shafiqul (25 March 2007). "Inter University Debate Competition: Metropolitan University Team Champion". The Daily Star. http://www.thedailystar.net/campus/2007/03/04/newsroom.htm. 
  49. 49.0 49.1 "Councillors, mayoralty and town twinning". St Albans City & District Councilstalbans.gov.uk. https://www.stalbans.gov.uk/councillors-mayoralty-and-town-twinning। আহৰণ কৰা হৈছে: 2021-08-18. 
  50. "Rochdale Township Committee". Rochdale Borough Council. 4 July 2019. http://democracy.rochdale.gov.uk/CeListDocuments.aspx?CommitteeId=118&MeetingId=666&DF=08%2F07%2F2009&Ver=2.pdf.