মূল মেনু খোলক

সাপ বা সৰ্প (ইংৰাজী: Snake) উপাংগবিহীন এক প্ৰকাৰ সৰীসৃপ। পৰম্পৰা আৰু অবৈজ্ঞানীকগতভাৱে সাপ বুলিলে জেঠীজাত জীৱকো বুজায়, যেনে গুইসাপ, কেকোসাপ আদি, মানে সকলো ইস্কুৱামাটাকে বুজায়। বৈজ্ঞানিক শ্ৰেণীবিন্যাস অনুযায়ী, প্ৰাণী (Animalia) জগতৰ, কৰ্ডাটা (Chordata) পৰ্বৰ, মেৰুদণ্ডী (Vertebrata) উপপৰ্বৰ,সৰোপ্সিডা (Sauropsida) শ্ৰেণীৰ, স্কোয়ামান্টা (Squamata) বৰ্গৰ, সাৰ্পেন্টেস(Serpentes) উপবৰ্গৰ সদস্যমূহক সাপ বুলি অভিহিত কৰা হৈছে৷ সাপ এবিধ শীতলৰক্তী প্ৰাণী৷ ইয়াৰ জীৱন প্ৰক্ৰিয়া পাৰিপাৰ্শিক বায়ুমণ্ডলীয় উষ্ণতাৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল৷

সাপ
জীৱাশ্ম কাল: ১৪৫–০ নিযুত বছৰ Cretaceousবৰ্তমান
জীৱবৈজ্ঞানিক শ্ৰেণীবিভাজন
জগৎ/ৰাজ্য: Animalia
পৰ্ব: Chordata
উপপৰ্ব: Vertebrata
শ্ৰেণী: Sauropsida
উপশ্ৰেণী: Diapsida
অনুশ্ৰেণী: Lepidosauromorpha
মহাবৰ্গ: Serpentes
বৰ্গ: Squamata
Subgroups
  • Alethinophidia – Nopcsa, 1923
  • Scolecophidia – Cope, 1864
সাপৰ বিতৰণ

পৃথিৱীত বিষধৰ আৰু বিষহীন দুয়ো প্ৰকাৰৰ সাপেই দেখিবলৈ পোৱা যায়৷ কিছুমান বিষধৰ সাপৰ বিষ অতি মাৰাত্মক৷ এনে সৰ্পদংশনত তাৎক্ষণিক চিকিৎসা নল'লে মানুহৰ বা আন জীৱ জন্তুৰ মৃত্যু নিশ্চিত।

জৈৱিক বিবৰ্তনসম্পাদনা কৰক

 
সাপৰ জীৱাষ্ম

সাপৰ জীবাশ্ম (fossil) পোৱাটো খুব দুৰূহ, কাৰণ সাপৰ কঙ্কাল সৰু আৰু ক্ষণভঙ্গোৰ, যাৰ ফলত জীবাশ্মীকৰণ (fossilization) তেনেকৈ নহয়৷ তথাপি দক্ষিণ আমেৰিকা আৰু আফ্ৰিকাত পোৱা ১৫ কোটি বছৰৰ পুৰণা নমুনাৰ পৰা অনুমান কৰা হৈছে যে জেঠি সদৃশ সৰীসৃপৰ (burrowing lizards ) পৰাই বিৱৰ্তন হৈ সাপৰ সৃষ্টি হৈছে৷[1][2] তুলনামূলক শৰীৰস্থানবিদ্যাৰ ওপৰত ভিত্তি কৰিও এই ঐকমত আগবঢ়োৱা হৈছে৷[2][3][4]

বিতৰণসম্পাদনা কৰক

এণ্টাৰ্কটিকা ক বাদ দি পৃথিৱীৰ সকলো মহাদেশত সাপৰ উপস্থিতি দেখা যায়। সাগৰৰ পানীত থকা সাপৰপৰা আৰম্ভ কৰি পৰ্বতৰ উচ্চতাটো (১৬,০০০ ফুট /৪,৯০০ মিটাৰ) সাপৰ বিস্তৃতি দেখা যায়৷[5] তথাপি কিছুমান দ্বীপ-মহাদ্বীপত সাপৰ উপস্থিতি শূন্য বুলিব পাৰি৷ যেনে-আয়াৰলেণ্ড, নিউজিলেণ্ড, আইজলেণ্ড আদি৷ নিউজিলেণ্ডত কেতিয়াবা (yellow-bellied sea snake আৰু banded sea krait) জলজ সাপৰ উপস্থিতি দেখা যায়৷[6].

সাপৰ বিষসম্পাদনা কৰক

বিষৰ বাবেই সাপ বিখ্যাত যদিও বেচিভাগ সাপেই বিষহীন৷ মুলতঃ আত্মৰক্ষা আৰু চিকাৰৰ উদ্দেশ্যে সাপে বিষ ব্যৱহাৰ কৰে৷ কিছুমান বিষধৰ সাপৰ বিষ অতি মাৰাত্মক৷ এনে সৰ্পদংশন মানুহৰ বা আন জীৱ জন্তুৰ বাবে মৃত্যুঘাতী হ'ব পাৰে৷

সাধাৰণতে লেলাউটি নিঃসৰণ কৰা বিকশিত পেৰ'টিড গ্লেণ্ডত সাপৰ বিষ প্ৰস্তুত হয়। চকুৰ পিছফালে থকা এল্ভিঅ'লাইত ই সঞ্চিত হৈ থাকে আৰু ফোপোলা চুঙাকৃতিৰ বিষদাঁতলৈ ঐচ্চিকভাৱে নিঃসৰিত হয়। এশৰ পৰা এহেজাৰ পৰ্যন্ত বিভিন্ন প্ৰ'টিন আৰু এন্জাইমেৰে এই বিষ গঠিত হয়। সেইবোৰৰ কামো ভিন ভিন যেনে- চিকাৰৰ হৃদতন্ত্ৰৰ কামত আউল লগোৱা বা বিষ সোনকালে প্ৰবেশ কৰিবলৈ কলাৰ শোহন ক্ষমতা বৃদ্ধি কৰা আদি৷ বেলেগ বেলেগ পৰিয়ালৰ আৰু বেলেগ বেলেগ প্ৰজাতিৰ সাপৰ বিষৰ শক্তি ভিন্ন। জীৱবিজ্ঞানীসকলৰ মতে মিন'চিন কালৰ সময়তে সাপৰ বিষ তৈয়াৰ কৰিব পৰা ক্ষমতাৰ উদ্ভৱ হয়।[7]


প্ৰকাৰসম্পাদনা কৰক

বৰ্তমানৰ সমীক্ষাত এই পৰ্যন্ত সাপৰ সৰ্বমুঠ ১৫টা পৰিয়াল, ৪৫৬ টা গণ, আৰু ২,৯০০টাতকৈ বেচি প্ৰজাতি আছে।[8][9] সাপৰ আকাৰ খুব সৰুৰপৰা- ১০ চে.মি.ৰপৰা (যেনে-Leptotyphlops carlae) আৰম্ভ কৰি সৰ্বোচ্চ ২৫ ফুট বা ৭.৬ মিটাৰ (যেনে-অজগৰ (Pythonidae), , অ্যানাকোন্ডা) পৰ্যন্ত হব পাৰে। সম্প্ৰতি আবিষ্কৃত টাইটানব’ৱা (Titanoboa) সাপৰ জীবাশ্ম প্ৰায় ১৩ মিটাৰ বা ৪৩ ফুট দীঘল। ই উত্তৰ পূব কলম্বিয়াৰ ক্ৰান্তীয় বৰ্ষাৰণ্য অঞ্চলত বাস কৰিছিল৷ সেই ঠাইত প্ৰাপ্ত কশেৰোকা (vertebra)ৰপৰা ইয়াৰ দৈঘ্য ঠাৱৰ কৰা হৈছে৷[10][11]

অসম তথা ভাৰতত দেখা কেইবিধমান সাপৰ তালিকা:

অসমীয়া নাম ইংৰাজী নাম বৈজ্ঞানিক নাম চিত্ৰ
ঢোঁৰা সাপ checkered keelback Xenochrophis piscator
গুৱলা সাপ Milk snake Lampropeltis triangulum
শঁকা সাপ Banded krait Bungarus fasciatus
চকৰিফেঁটী সাপ Indian spectacled cobra Naja naja
ৰাজফেঁটী সাপ King Cobra Ophiophagus hannah
অজগৰ সাপ Asiatic Python Python reticulatus
মাটি সাপ Brahminy Blindsnake Ramphotyphlops braminus
কাৰ্শলা সাপ Bronzeback Tree Snake Dendrelaphis schokari
মাৰলী সাপ
খণ্টীয়া সাপ
মচোৱা গোম সাপ
ডাঁহী সাপ

দৈহিক বৈশিষ্ট আৰু আচৰণসম্পাদনা কৰক

 
সাপৰ কংকাল

সাপ এবিধ উপাংগবিহীন দীঘলদেহী প্ৰাণী৷ চালৰ সংকুচন আৰু সম্প্ৰসাৰণ, দেহৰ ভাজৰ প্ৰক্ষেপণৰ সহায়ত ইহঁতে গতি কৰে৷ সাপৰ কেৱল মেৰুদণ্ডহে আছে৷ ইহঁতৰ বুকুৰ কামিহাড় নাই৷ ৰঙা,বগা,কলা, হালধীয়া, সেউজীয়া আদি ভিভিন্ন ৰঙৰ সাপ দেখা যায়৷ সাপ এবিধ শীতলৰক্তী প্ৰাণী৷ পৰিবেশৰ উষ্ণতাৰ তাৰতম্যৰ লগে লগে ইহঁতৰ দেহৰ উষ্ণতাৰ পৰিবৰ্তন হয়৷ পূৰ্ণগ্ৰীষ্মকালত বা পূৰ্ণ শীতকালত ইহতে দেহৰ উষ্ণতাৰ ভাৰসাম্য ৰক্ষাৰ বাবে গাত, শিলৰ ফাঁক, গুহা আদিত নিস্কৃয় হৈ লুকাই থাকে৷ ইয়াক গ্ৰীষ্মনিদ্ৰা (aestivation) আৰু শীতনিদ্ৰা (hibernation) বোলা হয়৷[12] সাপে গাৰ ছালখন বছৰি ১/২ বাৰ সলনি কৰে৷ ইয়াক মোট সলোৱা বোলা হয়৷ পোৱালি সাপে গাৰ বাঢ়ন প্ৰক্ৰিয়াৰ বাবে বছৰত কেইবাবাৰো মোট সলায়৷ মোট সলোৱাৰ আগে আগে সাপে কেইদিনমানৰ বাবে আহাৰ খাবলৈ এৰি আত্মগোপন কৰে৷ লাহে লাহে ওপৰৰ চালখন শুকাই নিৰস হৈ আহে আৰু ভিতৰৰ নতুন চালখনৰ ওপৰত এটা পিচল অৱস্থাৰ সৃষ্টি হয় আৰু পুৰণা চালখন সহজে এৰাই যায়৷ ই প্ৰথমে খহটা শিল বা কাঠৰ টুকুৰাৰ ওপৰত ঘহাঁই মূৰৰফালৰ চালৰ অংশটো এৰোৱাই তাৰ পাছত গোটেই চালখন নেগুৰডালৰফালে সহজে এৰায় যায়৷[13][14] সাপৰ দৃষ্টিশক্তি প্ৰখৰ নহয়৷ ই ঘ্ৰাণশক্তি বা দেশত অনুভৱ হোৱা কম্পনশক্তিৰ সহায়ত খাদ্যৰ সন্ধান কৰে৷

প্ৰজননসম্পাদনা কৰক

 
সাপৰ কণী

প্ৰজননত আগ্ৰহী স্ত্ৰী সাপে পূৰ্ণবয়স্ক পুং সাপক আকৰ্ষিত কৰিবৰ বাবে শৰীৰৰপৰা এক যৌন উত্তেজক ৰস (pheromones) নিসৰণ কৰে৷ ইয়াৰ আধৰতে পুং সাপটোৱে যৌন মিলনৰ বাবে স্ত্ৰী সংগী বিচাৰি লয়৷ সাপৰ প্ৰজাতিৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰি , সাপে ৬ পৰা ১০০টাৰ ভিতৰত কণী পাৰিব পাৰে৷[15] গছৰ ধোন্দ, শিলৰ ফাক, গাত, আদিত সাধাৰণতে সাপে কণী পাৰে৷ কণীৰ খোলাটো অলপ লেকেটা (leathery )ধৰণৰ৷ কণী পৰাৰ পাছত প্ৰায়বিলাক সাপেই কণীখিনিৰ লগত সম্পৰ্ক নাৰাখে৷ প্ৰকৃতিত প্ৰাকৃতিকভাৱে কণীৰ ভিতৰত পোৱালি ডাঙৰ হৈ জন্ম হয়৷ প্ৰজাতি ভেদে কণীৰপৰা পোৱালি ওলোৱাৰ সময় বেলেগ বেলেগ যদিও গড় হিচাবে ৬০ দিনমান সময় লাগে। কণীৰ চোকোৰাটো ফালিবৰ বাবে ইহঁতৰ এক বিশেষ জন্ম দাঁত(egg tooth) থাকে৷ জন্মৰ পাছতে এই দাঁত সৰি পৰে৷[16] জন্মৰ পাছতে পোৱালি সাপে নিজৰ যত্ন লব পৰাকৈ কাৰ্যক্ষম হৈ উঠে৷ বেচিভাগ সাপৰ প্ৰজাতিয়েই কণী পাৰে আৰু কণীপৰাই পোৱালি ওলায়৷ সাপে কণী উমনি নিদিয়ে যদিও কিছুমান সাপে (যেনে-অজগৰ) কণী পৰাৰ পাছত কণীৰ চাৰিওফালে পোৱালি নোলোৱালৈকে মেৰ পাতি থাকে৷[17] ৰাজফেঁটী (King Cobra)সাপে শুকান পাত আদিৰে কণী পাৰিবৰ বাবে বাহ সাজি লয় আৰু পোৱালি নোলোৱালৈকে স্ত্ৰী আৰু পুং দুয়োটা সাপেই ৰখীয়া হৈ থাকে৷[18] [19] আন কিছুমান সাপে পোৱালি উলোৱা সময়লৈকে দেহৰ ভিতৰতে কণীসমূহ উম দি ৰাখি পোৱালি দিয়া দেখা যায়৷[20][21] যেনে- copperheads, boa constrictors, rattlesnakes, আৰু garter snakes আদি৷[22]

খাদ্যসম্পাদনা কৰক

 
সাপ, ভেকুলী এটা ভক্ষণ কৰি থকা অৱস্থাত

সাপ এবিধ প্ৰাণীভোজী(carnivorous) প্ৰাণী৷ সাপে বিভিন্ন ধৰণৰ সৰু-বৰ প্ৰাণী ধৰি খায়৷ ভেকুলী,মাছ, নিগনী, কীট-পতংগ, চৰাই, চৰাইৰ কণী, সাপ আদিয়েই প্ৰধান৷ সাপে ইয়াৰ দাঁত চিকাৰ ধৰিবৰ বাবেহে ব্যৱহাৰ কৰে৷ ই ইয়াৰ আহাৰ পোনে পোনে গোটাকৈয়ে গিলি থয়৷ সাপৰ মুখ আৰু শৰীৰৰ পেশীবোৰ ইলাচস্টিকৰ দৰে বহল কৰিব পাৰি বাবে ই মূৰ বা শৰীৰতকৈ ডাঙৰ আকাৰৰ আহাৰ গিলিব পাৰে৷ সেয়ে ই এবাৰ আহাৰ খোৱাৰ পাছত বহু সময়লৈকে আহাৰৰপ্ৰয়োজনীয়তা অনুভৱ নকৰে বা নোখোৱাকৈ থাকিব পাৰে৷ কিছুমান সাপে চিকাৰ খোৱাৰ আগেয়ে দাঁতেৰে আঘাট কৰি নতুবা মেৰিয়াই হেঁচা মাৰি, মাৰি লয় আৰু কিছুমান সাপে জীয়াই জীয়াই গিলি থয়৷[23] আহাৰ গিলাৰ পাছত পাচন ক্ৰিয়াৰ বাবে ই নিচল হৈ জিৰণি লয়৷[24] সাপ এবিধ শীতলৰক্তী প্ৰাণী হোৱা বাবে পাচন ক্ৰিয়া পাৰিপাৰ্শীয় উষ্ণতাৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰে৷ পাচন ক্ৰিয়াৰ বাবে প্ৰয়োজনীয় উষ্ণতা হ'ল 30 °C (86 °F)৷[25][26]


মানুহৰ সৈতে সাপৰ সম্পৰ্কসম্পাদনা কৰক

সৰ্পদংশন
 
সুৰা আৰু সাপ

পৃথিৱীত সাপৰ প্ৰায় ৩০০০ প্ৰজাতি পোৱা যায় যাৰ প্ৰায় ১৫% মানুহৰ বাবে বিপজ্জনক।[27][28] চিকাৰৰ গাত বিষদাঁতেৰে দংশন নতুবা শৰীৰেৰে মেৰিয়াই ধৰি চিকাৰৰ মৃত্যু ঘটায়৷ সাধাৰণতে আত্মৰক্ষা আৰু চিকাৰৰ উদ্দেশ্যে সাপে বিষ ব্যৱহাৰ কৰে৷ সৰ্পদংশনৰ ফলাফল বহুতো কাৰকৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰে, যেনে- সাপৰ প্ৰজাতি, দংশন কৰা শৰীৰৰ স্থান, প্ৰবেশ কৰা বিষৰ পৰিমাণ, আৰু আক্ৰান্তৰ স্বাস্থ্য। সৰ্পদংশনৰ পিছত ব্যক্তিজন প্ৰায়েই আতঙ্কগ্ৰস্ততাত ভোগে। তাৰোপৰি অট'ন'মিক নাৰ্ভাছ চীষ্টেমৰ দ্বাৰা টেকীকাৰ্ডিয়া, বুকুৰ ধপধপনি আৰু বমিৰ ভাৱ হ'ব পাৰে।[27][29] বিষ নথকা সাপে খোঁটাৰ ফলত দাঁতৰ আঘাতৰ পৰা বা বীজাণুৰ সংক্ৰমণৰ পৰা ক্ষতৰ সৃষ্টি হ'ব পাৰে। সৰ্পদংশনৰ পৰা হ'ব পৰা এনাফাইলেক্সিছৰ ফলত মানুহ মৃত্যুমুখত পৰিব পাৰে।

জীৱিকা হিচাবে সাপ নচুওৱা

পৃথিৱীৰ বহুতো ঠাইত, বিশেষকৈ ভাৰতত ৰাস্তাৰ দাঁতিত, মেলা আদিত কিছুমান লোকে বাহঁৰ টুকুৰিত কঢ়িয়াই ফুৰা সাপ বাঁহী জাতীয় বাদ্য বজাই নচুৱাই থকা দেখা যায়। সাপে কাণেৰে নুশুনে, মুখেৰে বজাই থাকোতে ইফাল সিফাল কৰি থকা বাঁহীটোৰ শব্দতৰংগৰ লয়লাসত সাপোৱেও তাৰ মূৰটো ইফাল সিফাল কৰি থাকে। এনেদৰে থকাত সাপটোৱে নাচি থকাৰ দৰে লাগে। কিন্তু ১৯৭২ চনৰ ৱাইল্ডলাইফ প্ৰটেকচন এক্ট মতে এনে কাৰ্যত নিষেধাজ্ঞা ধায্য কৰা হৈছে৷[30][31]

খাদ্য হিচাবে ব্যৱহাৰ

পশ্চিমীয়া আৰু এছিয়াৰ বহুতো দেশত সাপৰ মাংস বা সাপৰ তেজ খাদ্য হিচাবে ব্যৱহাৰ কৰা হয়৷ এছিয়াৰ চীন, টাইৱান, থাইলেণ্ড, ইণ্ডোনেচিয়া, ভিয়েটনাম, কম্বোডিয়া আদি দেশত সাপৰ তেজ সুৰা আদিৰ লগত মিহলি কৰি কৰি গ্ৰহণ কৰে৷ বিশেষকৈ ফেটী সাপৰ তেজে যৌন শক্তি প্ৰদান কৰে বুলি বিশ্বাস কৰা হয়৷[32][33]

পোহনীয়া জীৱ হিচাবে ব্যৱহাৰ

পৃথিৱীৰ বহুতো দেশত সাপ পোহনীয়া জন্তু হিচাবে ৰখাটো এক হবি হিচাবে পৰিগণিত হৈছে৷ বিশেষকৈ ball python আৰু corn snake৷ সাপৰ এনে চাহিদা পূৰণৰ বাবে captive breeding industry আদিৰো স্থাপন হৈছে৷[34]

ধৰ্মীয় বিশ্বাস

পৃথিৱীৰ বহুতো দেশত সাপ বা সাপৰ প্ৰতীকৰ পূজা অৰ্চনা কৰা হয়৷ ভাৰত,গ্ৰীচ, আফ্ৰিকা, ইউৰোপ আৰু আমেৰিকাৰ কোনো কোনো অঞ্চলত ইয়াৰ পূজা কৰা হয়৷ ভাৰতত প্ৰতি বছৰে নাগ পঞ্চমী উৎসৱ পালন কৰা হয়৷ বিভিন্ন ধৰ্মীয় পৌৰাণিক আখ্যানতো সাপৰ উল্লেখ দেখা যায়৷

পৰীক্ষাগাৰ আৰু চিকিৎসা বিজ্ঞানত ব্যৱহাৰ

সাপৰ বিষৰ ওপৰত বিভিন্ন পৰীক্ষাগাৰত বিভিন্ন পৰীক্ষা চলি আহিছে৷ ইয়াৰ প্ৰতিবিষ সাপে খোটা লোকৰ চিকিৎসাত ব্যৱহাৰ কৰা হয়। ইয়াৰ বিষ (venom) কৰ্কট ৰোগৰ চিকিৎসা আদিত ব্যৱহাৰ কৰা হয়৷[35]

উপকাৰিতা

সাপে শস্য অনিষ্টকাৰী পোক-পতংগ, নিগনী আদিৰ সংখ্যা কম কৰি মানুহৰ সহায় কৰে৷

তথ্য সংগ্ৰহসম্পাদনা কৰক

  1. Mc Dowell, Samuel (1972). "The evolution of the tongue of snakes and its bearing on snake origins". Evolutionary Biology 6: 191–273.
  2. 2.0 2.1 Mehrtens JM. 1987. Living Snakes of the World in Color. New York: Sterling Publishers. 480 pp. ISBN 0-8069-6460-X.
  3. Sanchez, Alejandro. "Diapsids III: Snakes". Father Sanchez's Web Site of West Indian Natural History. http://www.kingsnake.com/westindian/metazoa12.html। আহৰণ কৰা হৈছে: 2007-11-26. 
  4. Mehrtens, JM (1987). Living Snakes of the World in Color. New York City, NY, USA: Sterling Publishers. pp. 480. ISBN 0-8069-6460-X.
  5. Sanchez, Alejandro. "Diapsids III: Snakes". Father Sanchez's Web Site of West Indian Natural History. Retrieved 2007-11-26.
  6. Natural History Information Centre, Auckland War Memorial Museum. "Natural History Questions". Auckland War Memorial Museum | Tamaki Paenga Hira. Auckland, New Zealand: Auckland War Memorial Museum. Q. Are there any snakes in New Zealand?. Retrieved 26 April 2012.
  7. Jackson, Kate (2003). "The evolution of venom-delivery systems in snakes". Zoological Journal of the Linnean Society খণ্ড 137 (3): 337–354. doi:10.1046/j.1096-3642.2003.00052.x. http://www.kingsnake.com/aho/pdf/menu2/jackson2002.pdf। আহৰণ কৰা হৈছে: 2009-07-25. 
  8. Serpentes (TSN 174118). Integrated Taxonomic Information System. Retrieved on 3 December 2008.
  9. Colubridae species list at the TIGR Reptile Database. Accessed 4 December 2008.
  10. February 05, 2009 (2012-05-18). "Fossil of 43-foot super snake Titanoboa found in Colombia - Los Angeles Times". Articles.latimes.com. http://articles.latimes.com/2009/feb/05/science/sci-snake5। আহৰণ কৰা হৈছে: 2013-03-06. 
  11. "Fossil of 43-Foot Super Snake Titanoboa Found in Colombia Â". American Scientist. 2008-07-22. http://www.americanscientist.org/science/content1/5795। আহৰণ কৰা হৈছে: 2013-03-06. 
  12. [1][সংযোগবিহীন উৎস]
  13. Are snakes slimy? at Singapore Zoological Garden's Docent. Accessed 14 August 2006.
  14. Part III: Scales of Lizards and Snakes at WhoZoo. Accessed 4 December 2008.
  15. "Snake - Structure and Habits: Snakes: Animal Planet". Animals.howstuffworks.com. 2008-04-22. http://animals.howstuffworks.com/snakes/snake-info1.htm। আহৰণ কৰা হৈছে: 2013-03-06. 
  16. "Snake Facts - Dialogue for Kids (Idaho Public Television)". Idahoptv.org. http://idahoptv.org/dialogue4kids/season12/snakes/facts.cfm। আহৰণ কৰা হৈছে: 2013-03-06. 
  17. Capula (1989), p. 117.
  18. King Cobra
  19. "Cobra Fast Facts". Cobras.org. http://www.cobras.org/report.htm। আহৰণ কৰা হৈছে: 2013-03-06. 
  20. Capula (1989), p. 118.
  21. Cogger (1991), p. 182
  22. "Snake Life Cycle". Thematzats.com. http://www.thematzats.com/snakes/life2.htm। আহৰণ কৰা হৈছে: 2013-03-06. 
  23. F. Harvey Pough And John D. Groves (2012-12-06). "Specializations of the Body Form and Food Habits of Snakes". Icb.oxfordjournals.org. http://icb.oxfordjournals.org/content/23/2/443.abstract। আহৰণ কৰা হৈছে: 2013-03-06. 
  24. Rosenfeld (1989), p. 11.
  25. Journal of Experimental Biology (The Company of Biologists) 207 (Pt 4): 579–585.
  26. Tattersall, GJ; Milsom, WK; Abe, AS; Brito, SP; Andrade, DV (2004).
  27. 27.0 27.1 Gold, Barry S.; Richard C. Dart, Robert A. Barish (1 April 2002). "Bites of venomous snakes". The New England Journal of Medicine খণ্ড 347 (5): 347–56. doi:10.1056/NEJMra013477. ISSN 00284793. PMID 12151473. http://content.nejm.org/cgi/content/full/347/5/347?ijkey=/Romzox5/Yq3A&keytype=ref&siteid=nejm। আহৰণ কৰা হৈছে: 2009-06-25. 
  28. Russell, F. E. (1990). "When a snake strikes". Emerg Med খণ্ড 22 (12): 33–4, 37–40, 43. 
  29. Kitchens C, Van Mierop L (1987). "Envenomation by the Eastern coral snake (Micrurus fulvius fulvius). A study of 39 victims". JAMA খণ্ড 258 (12): 1615–18. doi:10.1001/jama.258.12.1615. PMID 3625968. 
  30. Bagla, Pallava (April 23, 2002). "India's Snake Charmers Fade, Blaming Eco-Laws, TV". National Geographic News. Retrieved 2007-11-26.
  31. International Wildlife encyclopedia, 3rd edition, page 482.
  32. http://www.fabuloustravel.com/index.php?option=com_resource&controller=article&category_id=398&article=21777
  33. The Nutrition of Snake. "The Nutrition of Snake / Nutrition / Healthy Eating". Fitday.com. http://www.fitday.com/fitness-articles/nutrition/healthy-eating/the-nutrition-of-snake.html#b। আহৰণ কৰা হৈছে: 2013-03-06. 
  34. Ernest, Carl; George R. Zug, Molly Dwyer Griffin (1996). Snakes in Question: The Smithsonian Answer Book. Washington, DC: Smithsonian Books. p. 203. ISBN 1-56098-648-4.
  35. http://www.pps.org.pk/PJP/3-1/07%20DMShaikh.pdf

বাহ্যিক সংযোগসম্পাদনা কৰক